ALemiasto.pl

Nieznana historia budowy synagogi w Aleksandrowie

Tegoroczna wizyta chasydów aleksandrowskich u grobu cadyka Jerachmiela Isruela Icchoka Dancigera w setną rocznicę jego śmierci, zbiegła się z odnalezieniem w zasobach Archiwum Państwowego w Łodzi dokumentów opisujących budowę synagogi w Aleksandrowie Łódzkim. Dotychczas znana była jedynie data wzniesienia tej świątyni, zburzonej i spalonej przez niemieckich okupantów 11 września 1939 r.

Pierwszą synagogę w Aleksandrowie zbudowano w 1826 r. i był to niewielki drewniany budynek, kryty gontem, usytuowany przy zbiegu ulic Warszawskiej i Piotrkowskiej. Służyła ona aleksandrowskim Żydom niemal do końca XIX w., gdy stała się zbyt mała dla potrzeb coraz liczniejszej społeczności. W 1897 r. mieszkały w Aleksandrowie 1673 osoby wyznania mojżeszowego, co stanowiło 28% ogółu mieszkańców. Podjęto wówczas decyzję o rozbiórce starej i budowie nowej, murowanej synagogi. W skład komitetu budowlanego weszli: J. G. Markowicz, Hopel Wais, I. Sieradzki, A. Birke, a z ramienia dozoru bóżniczego inwestycję nadzorowali: A. I. Szultz i M. Wainberg. Już w lipcu 1897 r. gotowy był projekt synagogi, sporządzony wraz z kosztorysem przez inżyniera architekta powiatu łódzkiego, Ignacego Markiewicza (1825-1908). Był on absolwentem warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych. W 1892 r., po śmierci Hilarego Majewskiego, najbardziej znanego architekta Łodzi, przez kilka miesięcy pełnił jego funkcję. W swoim dorobku miał wiele projektów budynków mieszkalnych. Zdobył też doświadczenie w budownictwie sakralnym, ponieważ w 1869 r. kierował przebudową cerkwi prawosławnej w Piotrkowie Trybunalskim. Plany synagogi aleksandrowskiej nie zachowały się. Znane są dziś dwie stare i złej jakości jej fotografie. Porównanie wyglądu fasady synagogi z innymi budynkami wzniesionymi według projektów I. Markiewicza w Łodzi, utwierdza w przekonaniu, że to on właśnie był autorem projektu żydowskiej świątyni w Aleksandrowie. Zezwolenie na budowę wydały piotrkowskie władze gubernialne 27 marca 1898 r. Wkrótce przystąpiono do kopania fundamentów.
(c) Alemiasto

Koszt całej inwestycji oszacowano na 8565 rubli, wliczając w to 1% od wartości kosztorysu, przekazywany do kasy gubernialnej. Kwotę tę planowaną pozyskać z dobrowolnych ofiar, a dodatkowo cześć prac budowlanych wykonać własnymi siłami. Za projekt synagogi 220 rb zapłacił z własnych środków Icchak Menachem Dancygier. Aby ocenić skalę wysiłku finansowego społeczności żydowskiej Aleksandrowa, wystarczy wspomnieć, że dniówka robotnika niewykwalifikowanego wynosiła wówczas 40-50 kopiejek, a robotnika wykwalifikowanego - 1 rubel. Dwa ruble płacono lekarzowi za wizytę domową. Za ok. 100 rubli można było nabyć jeden hektar gruntów średniej jakości w powiecie łódzkim. Nic zatem dziwnego, że z datków pozyskano jedynie 2947 rb. Szukano oszczędności przez zwiększenie zakresu prac wykonanych przez członków gminy. Powiodło się to przy robotach tynkarskich, wykonanych w znacznej części przez H. Goldkranca, G. Raczka i E. Fajna. Nie udało się natomiast wykonać własnym kosztem prac ciesielskich, ponieważ grupa osób zobowiązanych do ich wykonania, odmówiła. Pociągnęło to za sobą konieczność opłacenia wynajętych rzemieślników. Zmiany wprowadzone do kosztorysu w trakcie budowy pozwoliły zamknąć całą inwestycję sumą 7047 rb. Brakującą kwotę planowano pozyskać ze sprzedaży miejsc w ławkach synagogi.
(c) Alemiasto
Do budowy fundamentów świątyni użyto kamienia polnego, natomiast ściany wzniesiono z cegieł łączonych zaprawą wapienną. Także podłogę wykonano z cegły, ale z użyciem zaprawy cementowej. Dach, kryty papą smarowaną smołowcem, miał 398 m kwadratowych powierzchni. Wodę deszczową odprowadzało z niego 6 cynkowanych rynien. Na szczycie fasady umieszczono dwa dekoracyjne "balony" z ocynkowanej blachy. Do synagogi prowadziło troje drzwi: duże główne i dwoje mniejszych, bocznych. Mimo że w projekcie przewidziano wstawienie okien drewnianych, synagogę wyposażono w okna o ramach z żeliwa: okien dużych 16, mniejszych 6, najmniejszych 2. Pewną wskazówką mówiącą o ich wielkości, jest łączna waga ram okiennych: 4703 funty (1904 kg). Wnętrze świątyni było jednoprzestrzenne, z dwoma chórami, na które prowadziła para schodów, każde z poręczami-osłonami w formie kratownicy. Projekt przewidywał kratownice metalowe, wykonano drewniane. Chóry podtrzymywane były przez 8 żelaznych kolumn, wykonanych w bliżej nieokreślonym łódzkim przedsiębiorstwie metalurgicznym. Środek synagogi zajmowała bima (podwyższone miejsce modlitewne), otoczona żelazną kratą. Darem nieznanego łodzianina dla synagogi w Aleksandrowie była szafa (Aron ha-kodesz), do przechowywania zwojów Tory. Latem 1902 r. ustawiono ją we wnętrzu i pomalowano. Wkrótce synagoga zaczęła służyć aleksandrowskim Żydom.

Krzysztof Paweł Woźniak

(c) Alemiasto

Galeria